— प्रख्यात अस्ट्रेलियन सुरुङ विशेषज्ञ अर्नोल्ड डिक्सले जमिनमाथि ठूलो विनाश भए पनि भूमिगत संरचनाभित्र लामो समयसम्म मानिस बाँच्न सक्ने बताएका छन् । उनले चिली, थाइल्यान्ड र भारतमा विगतमा भएका उद्धारका उदाहरण दिँदै अहिले नेपालमा जारी उद्धार प्रयासमा आशा नमार्न आग्रह गरेका छन् ।
नेपालमा बाढी प्रभावित जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा उद्धार जारी रहेका बेला त्रिशूली–३ ए आयोजनाको उद्धारमा विदेशबाटै सहयोग गरिरहेका डिक्सले मानिस अपेक्षा गरिएभन्दा लामो समयसम्म भूमिगत रूपमा बाँच्न सक्ने बताएका हुन् ।
उनले बिहीबार लिंक्डइनमा लेखेका छन्, ‘सुरुङ एउटा इन्जिनियरिङ संरचना हो । यो मौसमबाट सुरक्षित हुन्छ, तापक्रम तुलनात्मक रूपमा स्थिर रहन्छ र जमिनमाथि सबैथोक ध्वस्त भए पनि यसभित्र सास फेर्न मिल्ने हावा र बाँच्न सकिने आश्रय जोगिएको हुन सक्छ ।’
भदौ १० मा भोटेकोशी बाढीपछि नेपालका विभिन्न जिल्लामा बिहीबार दिउँसोसम्म १ हजार २५२ जनाको मृत्यु भएको प्रहरीले पुष्टि गरेको छ । ४ हजारभन्दा बढी अझै बेपत्ता छन् भने बाढी उत्पत्ति भएको नेपाल–तिब्बत सीमादेखि तल्लो तटीय क्षेत्रमा २५ लाखभन्दा बढी मानिस प्रभावित भएका छन् ।
भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि नदी आसपासका एक दर्जनभन्दा बढी जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र सयौं कामदार बेपत्ता छन् ।
‘त्रिशूली–३ ए मा भइरहेको काम उद्धारका रूपमा अघि बढिरहेको छ, खोजीपछि शव निकाल्ने कामका रूपमा होइन,’ डिक्सले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन् । उनले यी दुई कामबीचको अन्तर महत्त्वपूर्ण रहेको बताएका छन् । उनले भनेका छन्, ‘संयुक्त राष्ट्रसंघको बृहत्तर प्रतिक्रियाअन्तर्गत अन्यत्र खोज तथा शव निकाल्ने काम सुरु भएको हुन सक्छ । तर सुरुङ फरक हुन्छन्- र त्यो अन्तर महत्त्वपूर्ण छ ।’
डिक्सले आफ्नो पोस्टसँगै एउटा भिडियो पनि राखेका छन् । ‘त्रिशूली–३ ए माथिबाट ९:१८ बजे खिचिएको दृश्यमा थप करिब ३० जना मानिस सुरुङतर्फ जाँदै र त्यहाँ आश्रय खोजिरहेको देखिन्छ,’ उनले लेखेका छन्, ‘यो महत्त्वपूर्ण छ । यो मानिसहरू आफूलाई सुरक्षा दिन सक्ने सम्भावित एउटै वातावरणतर्फ गएको प्रमाण हो ।’
सन् २०२३ मा भारतको उत्तराखण्डस्थित सिल्क्यारा सुरुङमा भएको उद्धारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेपछि भारतमा व्यापक रूपमा चिनिएका डिक्सले नेपालका बाढीग्रस्त जलविद्युत् आयोजनामा भइरहेको खोजी कार्यलाई ‘एकैपटक २३ वटा सिल्क्यारा उद्धार भइरहेको’ जस्तो भएको बताएका छन् ।
‘हामीले किन हार मान्नु हुँदैन भन्ने इतिहासले प्रमाणित गरेको छ,’ उनले पोस्टमा लेखेका छन्, ‘सन् २०१० मा चिलीको सान होजे खानीमा ३३ जना खानी मजदुर ६९ दिनसम्म भूमिगत रूपमा जीवित रहे- पहिलो १७ दिन उनीहरूसँग कुनै सम्पर्क हुन सकेको थिएन । सन् २०१८ मा थाइल्यान्डको थाम लुआङ गुफामा १२ जना बालक र उनीहरूका प्रशिक्षक नौ दिनपछि जीवितै फेला परेका थिए । सबैलाई बाहिर निकालियो ।’
पानी निकास गरी सुरुङभित्र प्रवेशको बाटो खुलेपछि उद्धारकर्ताले पावरहाउसतर्फ खन्ने काम अघि बढाउनेछन् । डिक्सले यसलाई भारतको सिल्क्यारा सुरुङसँग तुलना गरेका छन्, जहाँ १७ दिनसम्म फसेका ४१ जना कामदारलाई जीवितै बाहिर निकालिएको थियो ।
‘मौनता मृत्युको प्रमाण होइन,’ डिक्सले लेखेका छन्, ‘यो केवल कुनै संकेत नआएको अवस्था हो । ती सबै उद्धार मौनताबाटै सुरु भएका थिए ।’
त्रिशूली–३ ए जलविद्युत् आयोजनामा दर्जनौं मानिस फसेको आशंका गरिएपछि डिक्सलाई उद्धारको नेतृत्वमा सहयोग गर्न जिम्मेवारी दिइएको छ ।
अमेरिकास्थित केरा न्युजसँग कुरा गर्दै डिक्सले पछिल्ला केही दिनमा उद्धारकर्ताले पहिले हावासँग खुला रहेको सुरुङको प्रवेशद्वारतर्फ खन्दै तल जाने काम गरेको बताएका छन् । ‘अहिले त्यो नदीमुनि परेको छ,’ डिक्सले भनेका छन्, ‘हामीले सुरुङभित्र ठूला–ठूला ढुंगा र लेदो थुप्रिएको पायौं ।’
सामान्यतया सुरुङभित्र फसेका मानिसलाई निकाल्ने क्रममा ‘विस्फोटक प्रयोग गर्नु हुँदैन’ भन्ने मान्यता रहने भए पनि ‘ढुंगा फुटाउन सेनालाई बोलाउनुपरेको’ उनले बताएका छन् । उद्धार टोलीले पानी सुरुङभित्र पस्न नदिन ‘पानी बाहिर निकाल्न सकिने कृत्रिम निकास’ बनाउने प्रयास गरेको पनि उनले बताए ।
आफ्नो लिंक्डइन पोस्टको अन्त्यमा डिक्सले फेरि उद्धार र शव निकाल्ने कामबीचको भिन्नता औंल्याएका छन् । ‘हामीले उनीहरूको आवाज नसुन्न सक्छौं । तर उनीहरू त्यहाँ छन् भने हामी उनीहरूलाई भेट्टाउनेछौं,’ उनले भनेका छन्, ‘यो उद्धार हो र उद्धारकै रूपमा अघि बढिरहेको छ- यो सुरुङ उद्धार हो ।’
