। अमेरिका र इरानबीच होर्मुज स्ट्रेटमा शुक्रबार राति थप आक्रमण-प्रत्याक्रमण भएको छ। यसले दुई देशबीच जारी अस्थिर युद्धविरामलाई थप कमजोर बनाएको छ। द्वन्द्व सुरु भएको आज १२० औँ दिन पुगेको छ।

अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम) ले शुक्रबार इरानको मिसाइल तथा ड्रोन भण्डारण स्थल र समुद्रतटीय रडार प्रणालीमाथि आक्रमण गरेको जनाएको छ। यो आक्रमण एक दिनअघि एक मालवाहक जहाजमाथि भएको ड्रोन हमलाको प्रतिकार थियो भनिएको छ। उता, इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ले उक्त क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैनिक अखडाहरूमा जवाफी आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ।

दुई देशबीचको यो तनाव फेब्रुअरी महिनाको अन्त्यतिर सुरु भएको युद्धपछिको परिणाम हो। अमेरिका र इरानले १७ जुनमा १४ बुँदे समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर गरी युद्धविराम गरेका थिए। उक्त समझदारीअनुसार इरानले ६० दिनसम्म व्यापारिक जहाजहरूलाई कुनै शुल्क नलिई सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।

बिहीबार एक अज्ञात क्षेप्यास्त्र (प्रक्षेपास्त्र) ले सिङ्गापुरको झन्डा फहराएको मालवाहक जहाज ‘एभर लभली’ मा आक्रमण गरेको थियो। यो जहाज एभरग्रिनको स्वामित्वमा रहेको छ। बेलायती सामुद्रिक सुरक्षा निकाय युकेएमटीओका अनुसार यो जहाज ओमानको दाहित बन्दरगाहबाट करिब ७.५ नटिकल माइल दक्षिणपूर्वमा हमलामा परेको थियो।

यो जहाज युकेएमटीओले नै सिफारिस गरेको मार्गबाटै गुज्रिरहेको बेला हमलामा परेको थियो। क्षेप्यास्त्रले जहाजको दायाँतिरबाट ठक्कर दिँदा यसको ब्रिज क्षतिग्रस्त भएको थियो। एभरग्रिनका अनुसार जहाजका सबै कर्मचारी सुरक्षित रहेका छन्।

जहाज र मालसामानमा पनि कुनै ठूलो क्षति पुगेको छैन। घटनामा कुनै हताहत भएको समाचार छैन भने वातावरणीय क्षतिको पनि कुनै प्रतिवेदन आएको छैन। यस आक्रमणपछि संयुक्त राष्ट्रसङ्घअन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक सङ्गठन (आईएमओ) ले होर्मुज स्ट्रेटमा युद्धकालैदेखि अलपत्र परेका ११ हजारभन्दा बढी नाविकहरूलाई उद्धार गर्ने आफ्नो योजना रोकेको छ।

राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यो आक्रमणलाई युद्धविराम सम्झौताको ‘मूर्खतापूर्ण उल्लङ्घन’ भनेका छन्। उनले सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमा लेखेका थिए- ‘इरानले होर्मुज स्ट्रेट हुँदै गुज्रिरहेका जहाजहरूमाथि कम्तीमा चार वान-वे अट्याक ड्रोन प्रहार गरेको छ।’



‘इस्लामिक गणतन्त्र इरानले होर्मुज स्ट्रेट पार गरिरहेका जहाजहरूमाथि कम्तीमा चारवटा वान-वे अट्याक ड्रोन प्रहार गरेको छ। तीमध्ये एउटा ड्रोनले ठूलो र निकै महँगो कार्गो जहाजको माथिल्लो डेकमा सिधै प्रहार गर्यो। यसबाट क्षति त पुगेको छ, तर जहाज आफ्नो गन्तव्यतर्फ अघि बढ्न सफल भयो। हामीले बाँकी तीनवटा ड्रोनलाई भने खसालिदियौँ,’ उनले लेखेका छन्।

ओभल अफिसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दा ट्रम्पले ‘यो घटनाको प्रत्युत्तरमा अमेरिकाले के गर्नेछ ?’ भन्ने प्रश्नको सिधा जवाफ दिएनन्। उनले छोटो शब्दमा भने, ‘तपाईंलाई थाहा हुनेछ।’

युद्धविराम अझै कायम छ कि छैन भन्ने प्रश्नमा पनि उनले यस्तै अस्पष्ट जवाफ दिए। इरानले किन यस्तो कदम चाल्यो भन्ने प्रश्नमा उनले इरानलाई ‘अलि फरक’ भनेर वर्णन गरे।

केही अघि वासिङ्टन डिसीमा रहेका कन्जरभेटिभ क्रिस्चियनहरूको एक भेलामा बोल्दा ट्रम्पले इरानसँग अझै केही सैनिक क्षमता बाँकी रहेको स्वीकार गरेका थिए। उनले भनेका थिए, ‘इरान यो युद्ध जितिरहेको छैन, तर उसले अझै आक्रमण गर्न सक्ने क्षमता राखेको छ।’ उनले यो हमला कसैले पनि पहिले अनुमान नगरेको घटना थियो भनी उल्लेखसमेत गरे।

शुक्रबार बेलुका अमेरिकी सेन्टकमले इरानका मिसाइल तथा ड्रोन भण्डारण स्थलका साथै समुद्रतटीय रडार प्रणालीमाथि आक्रमण गरेको जनायो। सेन्टकमले यसलाई ‘शक्तिशाली प्रत्युत्तर’ भनेको छ।

एक वक्तव्यमा सेन्टकमले ‘इरानी सेनाले व्यापारिक जहाजमाथि गरेको आक्रमणले स्पष्ट रूपमा युद्धविराम उल्लङ्घन गरेको’ बताएको छ। सेन्टकमले थप भन्यो, ‘इरानको यो व्यवहारले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक मार्गको रूपमा बढ्दो प्रयोगमा रहेको यस स्ट्रेटको सुरक्षित आवतजावतलाई कमजोर बनाएको छ।’

सेन्टकमले व्यापारिक जहाजहरूलाई निरन्तर सुरक्षित मार्ग समन्वय र सहयोग दिने प्रतिबद्धता पनि जनायो। सेन्टकमले शुक्रबार रातिको आक्रमणको दृश्य रहेको एक भिडियो पनि सार्वजनिक गरेको थियो। एक अमेरिकी अधिकारीले सीएनएनलाई ‘शुक्रबारको यो आक्रमण ठूलो लडाइँतर्फको फेरि सुरुवात नभई हालका लागि सीमित कदम मात्र भएको’ बताएका छन्।

इरानको विदेश मन्त्रालयले शनिबार बिहान एक वक्तव्य जारी गरी अमेरिकासँग सम्बद्ध ठाउँहरूमा लक्षित प्रत्याक्रमण गरिएको जनायो। मन्त्रालयले यसको जिम्मा अमेरिकी प्रशासनलाई ‘सन्धि उल्लङ्घन गर्ने’ भनी दियो।

इरानको आईआरजीसीले पनि क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैनिक अखडाहरूमा आफ्नो नौसेनाले आक्रमण गरेको दाबी गर्यो, तर थप विवरण भने दिएन। आईआरजीसीले चेतावनी दिँदै भन्यो, ‘यदि यो आक्रमण दोहोरियो भने हाम्रो प्रत्युत्तर यसभन्दा अझ व्यापक हुनेछ।’

अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय (पेन्टागन) ले यस सम्बन्धमा अहिलेसम्म आधिकारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन। गत साता भएको सम्झदारी वार्तामा अग्रणी भूमिका खेलेका उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले शुक्रबार बेलुका ‘हिंसाको जवाफ हिंसाले नै दिइने’ बताएका थिए। उनले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेखे, ‘इरानले युद्धविराम सम्झदारीमा हस्ताक्षर गरेको थियो र अमेरिकाले यसलाई पूर्ण रूपमा पालना गरेको छ।’

उनले थप भने, ‘यदि इरानलाई सम्झदारी कसरी लागु भइरहेको छ भन्नेबारे कुनै असहमति छ भने उनीहरूले सिधै फोन गर्न सक्छन्।’



इरानी संसद्को राष्ट्रिय सुरक्षा समितिका प्रमुख इब्राहिम अजिजीले सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रतिक्रिया दिँदै ‘अमेरिकाले वार्ता जारी रहँदारहँदै फेरि इरानमाथि आक्रमण गरेको’ आरोप लगाए। उनका अनुसार युद्धविरामको यो लापरबाहीपूर्ण उल्लङ्घनले अमेरिकालाई नै पछुतो दिनेछ। उनले थपे, ‘दोषारोपणको खेल अब काम गर्दैन।’

यो ताजा द्वन्द्वको मूलमा ‘होर्मुज स्ट्रेटबाट गुज्रने जहाजहरूलाई इरानले शुल्क लगाउने वा नलगाउने’ भन्ने विवाद रहेको छ। धेरै अन्तर्राष्ट्रिय कानुन विशेषज्ञहरूले यस्तो शुल्क प्रणालीलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय कानुनविरुद्ध रहेको’ बताउँदै आएका छन्।

बुधबार ट्रम्पले ट्रुथ सोसलमा जानकारी दिएअनुसार, इरानले अमेरिकालाई ‘कुनै प्रकारको टोल, बिमा शुल्क वा अन्य कुनै शुल्क नलिने’ जानकारी दिएको छ। उनले यदि यो जानकारी गलत रहेको खण्डमा वार्ता तत्काल रोकिने चेतावनी दिएका थिए।

मङ्गलबार ओमानको राजधानी मस्कटमा इरान र ओमानका अधिकारीहरूबीच स्ट्रेटको भविष्यको व्यवस्थापनबारे छलफल भएको थियो। ओमानका परराष्ट्रमन्त्री बद्र अल-बुसाइदीले दुई देश शुल्करहित सुरक्षित आवतजावतप्रति प्रतिबद्ध रहेको बताएका थिए।

तर इरानका प्रमुख वार्ताकार मोहम्मद बाघेर घालिबाफले राज्यसंलग्न सञ्चारमाध्यमलाई भनेका थिए, ‘होर्मुज स्ट्रेटको व्यवस्थापन कहिल्यै पनि युद्धअघिको अवस्थामा फर्कने छैन।’

बिहीबारको आक्रमणअघि नै आईआरजीसीले जहाजहरूलाई केवल ‘इरानलाई जानकारी गराइएका मार्गहरूबाटै मात्र सुरक्षित आवतजावत दिइने’ चेतावनी दिएको थियो। यसले अमेरिकी प्रशासनको त्यो दाबीलाई चुनौती दिएको थियो, जसअनुसार ‘स्ट्रेट पुनः पूर्ण रूपमा खुला र स्वतन्त्र भएको’ भनिएको थियो। सम्झदारीपत्र भएपछि अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहहरूमाथि लगाएको नाकाबन्दी हटाएको थियो।

तेहरानबाट रिपोर्टिङ गर्ने अल जजिराका प्रतिनिधि रसुल सर्दार आताशका अनुसार आईआरजीसीले समझदारीपत्रको धारा ५ लाई आधार बनाएको छ। जसमा ‘होर्मुज स्ट्रेटबाट हुने आवतजावत इरानसँग समन्वय गरिनुपर्ने’ उल्लेख छ।

इरानको दाबी भने अर्कै छ- जहाज इरानको वा ओमानको समुद्री सीमाबाट गुज्रे दुवै अवस्थामा इरानसँग समन्वय गर्नुपर्ने हुन्छ। तर यो व्याख्यामा विवाद कायम छ। आताशका अनुसार इरानका लागि होर्मुज स्ट्रेट नै सबैभन्दा ठूलो सौदाबाजीको हतियार रहेको छ।

‘यो दबाब गुमाएमा वार्तामा आफ्नो पक्ष कमजोर हुन सक्ने इरानको आङ्कलन रहेको छ। यही कारणले आईआरजीसीले फेरि आक्रमण भएमा प्रत्युत्तर अझ व्यापक हुने चेतावनी दिएको हो,’ उनले उल्लेख गरे।

रोम विश्वविद्यालयका विश्लेषक आन्द्रिया देस्सीका अनुसार ताजा तनावले समझदारीपत्र निकै नै कमजोर र जुनसुकै बेला भत्किन सक्ने अवस्थामा रहेको देखाउँछ। उनका अनुसार, इरान र अमेरिका दुवैको हितमा यो द्वन्द्व थप व्यापक युद्धमा परिणत नहोस् भन्ने नै रहेको छ।

‘आउँदो ३० देखि ६० दिनसम्म दुई पक्षबीच वार्ता जारी रहँदा यस्तै प्रकारका साना तनावहरू दोहोरिने सम्भावना छ। दुवै पक्ष होर्मुज स्ट्रेटमाथि आफ्नो नियन्त्रण रहेको देखाउन चाहन्छन्। यसले भविष्यमा थप टकराव निम्त्याउन सक्छ,’ देस्सीले अनुमान गरे।

तेहरान विश्वविद्यालयका अनुसन्धान अधिकृत मोहम्मद इस्लामीका अनुसार दुवै पक्ष नयाँ आक्रमणपछि आफूलाई विजयी देखाउने प्रयासमा छन्। उनका अनुसार, इरान र अमेरिका दुवैसँग कूटनीतिक समाधानतर्फ जान बाध्यकारी कारण रहेकाले उनीहरूले अस्पष्ट खालका सीमित आक्रमणहरू गरेका हुन्।

‘इरानले आफ्ना आक्रमणलाई रक्षात्मक भनेर परिभाषित गरेको छ। इरानले आसपासका खाडी मुलुकहरूलाई आफ्नो भूमि अमेरिकाविरुद्धको आक्रमणका लागि प्रयोग गर्न नदिनू भनी चेतावनी पनि दिएको छ,’ इस्लामी भन्छन्।

इरानले होर्मुज स्ट्रेटलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्ट्रेटका रूपमा स्वीकार नगर्ने उनको विचार छ। इरानले अन्य मुलुकलाई पनि नयाँ सर्तहरू स्वीकार गर्न दबाब दिने प्रयास गर्नेछ। नयाँ नियमअनुसार स्ट्रेट हुँदै गुज्रने मालसामानले सुरक्षित आवतजावतका लागि शुल्क तिर्नुपर्ने इरानको अडान रहेको पनि उनले उल्लेख गरे। (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)