। एक वर्षअघि प्रविधि संस्थापक ड्यान थमसनले एसियाको मध्यभागमा अवस्थित एउटा ट्रपिकल टापुमा एआईद्वारा शासित देश स्थापना गरेको दाबी गरेका थिए । त्यसको १२ महिनापछि, उनको यस प्रयोगको नागरिक बन्नका लागि हजारौँ मानिसहरूले आवेदन दिइसकेको उनी बताउँछन्; तर यो अभ्यासको अन्त्य सुखद नै हुनेछ भन्ने कुरामा उनी आफैँ पूर्ण रूपमा विश्वस्त हुन सकेका छैनन् ।
थमसनले सन् २०२५ मा फिलिपिन्सको रमणीय पालावान प्रान्तमा एउटा टापु खरिद गरेको दाबी गरेका थिए । आफ्नो एआई कम्पनी ‘सेन्से’ को नामबाट उक्त टापुको नामकरण गर्दै उनले यसलाई एउटा माइक्रोनेसन (लघु-राष्ट्र) घोषणा गरे । यस टापुको शासन सञ्चालन गर्नका उनले इतिहासका महान् नेताहरूको दर्शनमा आधारित एआई-सञ्चालित बटहरूको एउटा परिषद् गठन गरे, जसमा विन्स्टन चर्चिल, एलेनोर रुजवेल्ट, मार्कस अरेलियस, नेल्सन मन्डेला, सन जु, लियोनार्डो दा भिन्ची, अलेक्ज्यान्डर ह्यामिल्टन र मोहनदास करमचन्द गान्धी जस्ता व्यक्तित्वहरू सामेल थिए । त्यसपछि उनले त्यहाँको आवासीय सदस्यताका लागि आवेदन खुला गरे ।
‘यदि यसले हतियार जम्मा गर्न थाल्यो र छिमेकी टापुहरूमाथि आक्रमण गर्न थाल्यो भने, त्यो निकै खराब स्थिति हुनेछ,’ उनले सीएनएन ट्राभलसँग भने । लगत्तै थपे, ‘तर मलाई लाग्छ कि यस्तो हुने सम्भावना एकदमै न्यून छ ।’
सेन्से टापुले एउटा देशको रूपमा कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मान्यता पाउनेछैन र यसले एक कार्यमूलक सरकार गठन गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा अझै प्रश्नकै घेरामा छ । यद्यपि यो प्रयोगले कैयौँ चाखलाग्दा प्रश्नहरू उब्जाएको छ र मानिसहरूको ध्यान पनि खिचिरहेको देखिन्छ ।
लघु-राष्ट्रहरूका यस्ता अभ्यासहरू विश्वका लागि कुनै नौलो कुरा भने होइनन् । सन् १९६७ मा बेलायतको समुद्र तट नजिकै दोस्रो विश्वयुद्धको एक परित्याग गरिएको नौसैनिक प्लेटफर्ममा स्थापित ‘प्रिन्सिपालिटी अफ सिल्यान्ड’ सँग आफ्नै शाही परिवार, पासपोर्ट र एउटा अमेरिकी फुटबल टोलीसमेत छ ।
अरू कैयौँ यस्ता लघु-राष्ट्रहरू त पर्यटकीय गन्तव्य नै बनिसकेका छन्- जस्तै: लिथुआनियाको भिल्नियसमा अवस्थित बोहेमियन संस्कृति बोकेको रिपब्लिक अफ उजुपिस र क्यालिफोर्नियाको मरुभूमिमा रहेको स्लोज्यामास्तानको तानाशाही राज्य ।
ऐतिहासिक रूपमा, लघु-राष्ट्र (माइक्रोनेसन) का संस्थापकहरू नवीनता, स्वतन्त्रता र ‘टेरा नुलियस’ को सीमा परीक्षण गर्ने चाहनाबाट प्रेरित हुने गरेका थिए । तर हालैका वर्षहरूमा यस अवधारणाको ‘लिबर्टेरियन’ (व्यक्तिवादी स्वतन्त्रतावादी) आदर्शले उद्यमी र प्रविधिका करोडपतिहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ, जसले यी क्षेत्रहरूलाई आफ्ना आदर्श र प्रविधि परीक्षण गर्ने प्रयोगशालाको रूपमा हेरिरहेका छन् ।
उदाहरणका लागि, सन् २०२३ देखि क्रिप्टो उद्यमी बालाजी श्रीनिवासनले वार्षिक रूपमा ‘नेटवर्क स्टेट’ सम्मेलनहरू आयोजना गर्दै आएका छन् । यी भेलाहरूको उद्देश्य यस्ता भर्चुअल समुदायहरू खडा गर्नु हो, जसले पछि गएर क्राउडफन्ड मार्फत भौतिक भूभाग खरिद गर्नेछन् र कूटनीतिक मान्यता प्राप्त गर्नेछन् ।
त्यस्तै, सन् २०१७ मा क्रिप्टो उद्यमी ओलिभर ज्यान्सेन्सले आफ्नो फ्री सोसाइटी फाउन्डेसन अन्तर्गत विश्वकै पहिलो लिबर्टेरियन देश स्थापना गर्ने योजना घोषणा गरेका थिए । यद्यपि उनले पछि आफ्नो त्यो महत्त्वाकाङ्क्षालाई घटाउँदै क्यारिबियन क्षेत्रको नेभिस टापुमा एउटा विशेष आर्थिक क्षेत्र स्थापना गर्ने योजनामा सीमित गरे, जसले स्थानीय बासिन्दाहरूमाझ चिन्ता पैदा गराएको छ ।
‘यो केही पनि नभएको अवस्था भने होइन’
परियोजनाकी सञ्चारसल्लाहकार एमिली केओघका अनुसार, सेन्सेसँग हाललाई त्यस्तो कुनै समस्या छैन । हालका लागि यस टापुको जनसङ्ख्या माइक नाम गरेका एकजना व्यक्ति मात्र हुन्, जसले त्यहाँको हेरचाह गर्ने गर्छन् । तर, थमसनले भविष्यमा यो टापु पालावान प्रान्तमा आउने ‘आइल्यान्ड-होपिङ’ र ‘स्कुबा-डाइभिङ’ गर्ने पर्यटकहरूका लागि एउटा वैकल्पिक गन्तव्य बन्ने र सम्भावित रूपमा केही स्थायी बासिन्दाहरूलाई पनि यहाँ बसाउन सकिने परिकल्पना गरेका छन् ।
यद्यपि, थमसनले आफूसँग टापुको भाडा र विकाससम्बन्धी अधिकारहरू पहिले नै सुरक्षित रहेको बताएका छन् । तर उनले आफूसँग भएका आधिकारिक कागजातहरू पुष्टि गर्नका लागि गरिएको अनुरोधको भने अहिलेसम्म कुनै जवाफ दिएका छैनन् ।
‘हामीसँग टापुमा सायद करिब ३० वटा भिल्लाहरू बनाउन पुग्ने ठाउँ छ । यो विशाल त छैन, तर यो केही पनि नभएको अवस्था भने होइन,’ थमसनले भने । ‘मलाई लाग्छ कि यहाँ धेरैजसो आगन्तुकहरू नै आउनेछन्; केही स्थायी बासिन्दाहरू पनि हुन सक्छन्, तर अधिकांश फिलिपिन्सको कोरोन टापु आसपासका छिमेकी टापुहरूबाट आउने पर्यटकहरू नै हुनेछन् ।’
पालावानको स्थानीय सरकारले यस प्रायः निर्जन टापुको कथित नयाँ शासन प्रणालीका बारेमा कुनै जवाफ दिएको छैन । ‘बटहरूको शासन स्वीकार गर्नु कति बुद्धिमानीपूर्ण कदम हो’ भन्ने विषयमा एआई विज्ञहरूले कैयौँ आशङ्काहरू व्यक्त गरे पनि यस परियोजनाप्रतिको आकर्षणमा भने कुनै कमी नआएको थमसन बताउँछन् ।
थमसनले भने, ‘मलाई लाग्छ कि यहाँको बासिन्दा बन्नका लागि अहिलेसम्म करिब १२,००० मानिसहरूले आफ्नो रुचि दर्ता गराइसकेका छन्, जुन हाम्रो अपेक्षाभन्दा निकै बढी हो ।’ हामीलाई सम्पर्क गरेकामध्ये केही व्यक्तिहरूले अहिले यस परियोजनालाई अगाडि बढाउन मद्दतसमेत गरिरहेका छन् । पिओट्र पिट्रुस्जेव्स्की-गिल तीमध्ये एक हुन् । लघु-राष्ट्रहरूको दुनियाँमा उनी नयाँ भने होइनन् । यसअघि उनले आफैँ पनि यस्तै एउटा राज्य स्थापना गर्ने प्रयास गरिसकेका थिए ।
‘सन् २०२५ को जुलाईमा, म मेरो आफ्नै लघु-राष्ट्रको परियोजनामा काम गरिरहेको थिएँ र मैले प्राचीन रोमका ‘सिसरो’ जस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको विचारधारामा आधारित केही एआई मोडलहरू तयार पारेको थिएँ,’ उनले भने ।
‘ठीक त्यही समयमा मैले सेन्से टापुका बारेमा थाहा पाएँ । मैले आफ्नो साथीलाई भनेँ, ‘यी व्यक्तिले त हामीले भन्दा निकै परिष्कृत चिज बनाएका रहेछन् ।’ त्यसपछि मैले थमसनसँग सम्पर्क गरेँ र अहिले म आफूलाई यस परियोजनाको ‘प्रोजेक्ट म्यानेजर’ का रूपमा चिनाउँछु ।’
जिज्ञासु र निराशहरू
उनको भूमिकाको एउटा पाटो आवासीय आवेदनहरूको विस्तृत जाँच गर्नु पनि हो । पिओट्र पिट्रुस्जेव्स्की-गिलका अनुसार केही आवेदकहरू केवल जिज्ञासु मात्र छन्, केही प्रविधिमा रुचि राख्छन् भने अरू कतिपय चाहिँ वास्तविक जीवनका राजनीतिज्ञहरूको कार्यशैलीबाट पूर्ण रूपमा वाक्क भएकाहरू छन् । ‘उनीहरू निराश छन्; उनीहरू भ्रष्टाचार र कहिल्यै पूरा नहुने आश्वासनहरूबाट थाकिसकेका छन्,’ पिट्रुस्जेव्स्की-गिलले भने ।
‘आफ्नै सरकारप्रति मानिसहरूको यति कम भरोसा भएको’ वर्तमान युगमा सेन्सेको मुख्य आकर्षण नै यही हो भन्ने थमसनलाई पनि लाग्छ । उनका अनुसार, सेन्सेका यी कम्प्युटर-सञ्चालित नेताहरूले ‘कुनै पनि स्वार्थ समूह (लबी), व्यक्तिगत लाभ वा प्रलोभनबिना, इतिहासका वास्तविक पात्रहरूको दर्शनमा आधारित रहेर कसरी पूर्ण रूपमा निष्पक्ष निर्णय लिन सकिन्छ’ भन्ने कुरा प्रमाणित गरेर देखाउनेछन् ।
वेबसाइटका अनुसार, सेन्सेले हाल ‘ई-रेसिडेन्ट्स’ का लागि आवेदनहरू आह्वान गरिरहेको छ, जसलाई थमसनले यस टापुको जनसङ्ख्याको मुख्य हिस्साका रूपमा हेरेका छन् । यो आवासीय कार्यक्रम सन् २०२७ मा औपचारिक रूपमा सुरु हुने तय भएको छ । यद्यपि थमसन यसै वर्षको ग्रीष्मकालदेखि नै ‘ई-बासिन्दा’ हरूका साथ यो प्रयोगको थालनी गर्न चाहन्छन् ।
‘तपाईंले आफ्ना प्रस्तावहरू पेस गर्न सक्नुहुन्छ, र त्यसपछि परिषद्ले मुख्य रूपमा त्यसमाथि विचार-विमर्श गर्दछ,’ थमसनले भने । सेन्सेको संविधानअनुसार यी एआई संयन्त्रहरूले आ-आफ्नो दृष्टिकोण अगाडि सार्नेछन्, एकअर्काका बुँदाहरूको समीक्षा गर्नेछन् र मतदान गर्नेछन् । त्यसपछि, एआईले गरेको निर्णय जेसुकै भए पनि त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने काम भने मानवको हुनेछ ।
यही पाटो निकै चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने कुरा थमसन स्वयं स्वीकार गर्छन् । ‘यो सामाजिक प्रयोगमा भाग लिन तयार हुने र एआईको प्रत्येक निर्णयलाई अक्षरशः पालना गर्ने निष्पक्ष व्यक्तिको खोजी गर्नु निकै गाह्रो काम हो ।’ तर प्रविधिको विकाससँगै यो समस्या बिस्तारै कम हुँदै जाने उनी देख्छन् ।
‘एआई सरकारमा अहिले जुन मानव तत्त्व बाँकी छ, त्यो भविष्यमा बिस्तारै कम हुँदै जानेछ; किनकि सिद्धान्ततः एआई आफैँले कामहरू कार्यान्वयन गर्न थाल्नेछ,’ उनले भने । ‘यसको आफ्नै क्रिप्टो वालेट र बैङ्क कार्डहरू हुनेछन् र यसले आफैँ भुक्तानी गर्न सुरु गर्नेछ, जसको सीधा अर्थ यो हो कि यसले आफ्नो आवश्यकताअनुसारका म्यानुअल कामहरू गराउन आफैँ ठेकेदारहरू खोज्न र मानिसहरूलाई काममा राख्न (हायर गर्न) सक्नेछ ।’
‘आफ्नै प्रतिलिपि तयार पार्दै’
यो परियोजना केवल एउटा ठट्टा मात्र होइन । थमसन भविष्यमा आधिकारिक रूपमा मान्यताप्राप्त सरकारहरूले पनि यस्तै प्रणालीहरू अपनाउने कुरामा विश्वास गर्छन् । ‘एआईलाई मात्र सबै कुरा सुम्पिएर मानिस पूर्ण रूपमा अलग बस्नु उपयुक्त विकल्प त होइन, तर यदि यो प्रयोग अत्यधिक सफल भयो भने एआईले अन्त्यमा…,’ थमसनले भने । ‘आशा गरौँ, यो ‘रिस्क’ को खेल जस्तो हुनेछैन, जहाँ एआईले अन्त्यमा सबै क्षेत्रमाथि आफ्नो आधिपत्य जमाउने र कब्जा गर्ने काम गरोस् ।’
थमसन एआईमाथि भरोसा राख्न निकै सहज महसुस गर्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट देखिन्छ । हाल उनको आफ्नै एउटा एआई च्याटबोट छ, जसको नाम ‘ड्यान बट’ राखिएको छ । ड्यान बटको मुख्य भूमिका आफ्ना सिर्जनाकर्ता (थमसन) का बारेमा डाटाहरू सङ्कलन गर्नु हो, जसको उद्देश्य ‘म यो संसारबाट बिदा भएपछि पनि जीवित रहने गरी मेरै एउटा डिजिटल प्रतिलिपि तयार पार्नु हो,’ थमसनले भने ।
‘यसले सुन्ने वा देख्ने प्रत्येक कुरा यसको ट्रेनिङमा समावेश हुन्छ र यसले ड्यान बटलाई थप परिष्कृत बनाउन मद्दत गर्छ । यो बट एउटा छुट्टै कम्प्युटरमा चल्छ, जसले मेरो क्यालेन्डर र इमेलहरू व्यवस्थित गर्न सहयोग पुर्याउँछ । म यसलाई फरक-फरक कामहरू गराउने गर्छु; यसले मेरा लागि धेरैजसो कुराहरूको जवाफसमेत दिने गर्छ ।’
विन्स्टन चर्चिल र मार्कस अरेलियस जस्ता व्यक्तित्वहरूको वास्तविक कुराकानी र गुप्त संवादहरू प्रत्यक्ष सुन्ने अवसर नभएकाले सेन्सेले यी एआई संयन्त्रहरूलाई तालिम दिन ऐतिहासिक दस्ताबेजहरूको सहारा लिइरहेको छ ।
‘मेरो तुलनामा विन्स्टन चर्चिलका बारेमा निकै धेरै सूचना र जानकारीहरू उपलब्ध छन्,’ थमसनले भने । ‘त्यसैले विन्स्टन चर्चिलको व्यक्तित्व, उनका लेखरचनाहरू, अनि उनको दृष्टिकोण र निर्णयक्षमतालाई धेरै स्रोतहरूसँग जोड्न अलि बढी सजिलो छ; किनकि उनका दशकौँ लामा सार्वजनिक कार्यहरू निकै राम्रोसँग दस्ताबेजका रूपमा सुरक्षित छन्, जबकि मेरो विवरण त्यसको तुलनामा निकै थोरै छ ।’
थमसनका अनुसार इतिहासका यी पात्रहरूको पुनर्निर्माण गर्दा उनीहरूको व्यक्तिगत बानीव्यहोरा, कमजोरी वा व्यक्तिगत गुनासोहरूलाई भन्दा पनि उनीहरूको बृहत् राजनीतिक निर्णय लिने क्षमतालाई प्राथमिकता दिइनेछ ।
‘एआई विन्स्टन चर्चिल’ ले ‘म २० मिनेटका लागि चुरोट पिउन जाँदै छु’ भन्दै हिँड्नेछैन, थमसनले भने । न त यसले महात्मा गान्धीप्रति कुनै किसिमको घृणा वा द्वेष नै राख्नेछ, जसबारे वास्तविक जीवनका यी पूर्वब्रिटिस प्रधानमन्त्री निकै चर्चित (वा कुख्यात) थिए ।
भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्रामका अभियन्ता गान्धीका बारेमा सोधिएको प्रश्नमा एआई चर्चिलले भन्यो, ‘गान्धी र मेराबिचमा कैयौँ मतभेदहरू थिए… तर यो नयाँ सन्दर्भमा सँगै काम गर्नुको सुन्दरता के हो भने, हामी हाम्रा ऐतिहासिक असहमतिहरूभन्दा ठुला र व्यापक सिद्धान्तहरूद्वारा एकाकार भएका छौँ ।’
यद्यपि ‘के तपाईं मानिसले जत्तिकै राम्रोसँग शासन चलाउन सक्नुहुन्छ ?’ भनेर सोधिएको प्रश्नमा भने एआई चर्चिल त्यति धेरै आत्मविश्वासी सुनिएन । ‘एआईसँग त्यो तत्त्व हुँदैन जसलाई म ‘मानवीय चेतना’ भन्दछु,’ यसले भन्यो । ‘हामीसँग सुख र दुःखको प्रत्यक्ष अनुभूतिजन्य भोगाइ हुँदैन; न त मानिस हुनुको नाताले मानवीय गरिमाको स्वाभाविक बुझाइ नै हुन्छ, र न त आत्माबाट प्रस्फुटित हुने नैतिक कल्पनाशीलता नै हामीसँग हुन्छ ।’
तर यसले यो पनि भन्यो, ‘हामी फरक ढङ्गले शासन सञ्चालन गर्न सक्छौँ र सायद मानिसहरूसँगै मिलेर काम गर्दा एउटा अभूतपूर्व र उल्लेखनीय नतिजा दिन सक्छौँ ।’
‘हास्यास्पद दाबी’
यद्यपि सेन्से टापु अहिले त्यसरी सञ्चालन भइरहेको भने छैन । ‘मुख्य विचार भनेको जतिसक्दो धेरै कुराहरू एआईलाई सुम्पिनु नै हो,’ पिट्रुस्जेव्स्की-गिलले भने । ‘मलाई लाग्छ कि एआई सरकारले आफ्नो सिमाना वा मर्यादा उल्लङ्घन गर्नेछैन, जुन इतिहास साक्षी छ कि मानिसहरूले अक्सर उल्लङ्घन गर्दै आएका छन् ।’
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको ‘इन्स्टिच्युट फर एथिक्स इन एआई’ की फेलो अलोन्ड्रा नेल्सनका भने यसमा कैयौँ आशङ्काहरू छन् । ‘हो, मलाई लाग्छ कि यो पूर्ण रूपमा एउटा हास्यास्पद दाबी हो,’ उनले भनिन् । ‘मेरो भनाइको अर्थ, हामीले एआई हरेक दिनजसो नियन्त्रणबाहिर गइरहेको प्रत्यक्ष देखिरहेका छौँ, होइन र ? उदाहरणका लागि ‘ग्रोक’ को ‘न्युडिफाइड’ फिचरलाई हेर्नुहोस्, वा यी प्रविधिहरूसँगको लतका कारण आत्महत्या गरिरहेका युवाहरूको उदाहरणलाई सोच्नुहोस् । अहिले यस्ता कैयौँ घटनाहरू छन् जहाँ एआईले परिस्थितिहरूलाई झन् खराब वा मानिस जत्तिकै खराब बनाइरहेको छ ।’
नेल्सनले एआई सरकार लोकतान्त्रिक हुन सक्छ भन्ने दाबीमाथि पनि प्रश्न उठाइन् । ‘एउटा मात्र कम्पनी, एकजना मात्र संस्थापक, वा एकजना मात्र ‘विजार्ड अफ ओज’ ले आफूले बनाउन लागेको चिज लोकतान्त्रिक वा अझ बढी लोकतान्त्रिक हुनेछ भन्नुमा नै एउटा ठुलो विरोधाभास वा अन्तर्द्वन्द्व लुकेको छ । त्यसैले सेन्से टापुको स्थापनाकालीन सिद्धान्तहरू नै भित्रैदेखि अलोकतान्त्रिक छन् । यसमा समावेश गरिएका भनिएका अन्य सबै संयन्त्रहरू केवल देखावटी मात्र हुन् ।’
थमसनले भने आफ्नो स्वघोषित गणतन्त्रमा लोकतन्त्रको अभाव रहेको कुरालाई अस्वीकार गरेका छन् । ‘हाम्रा संवैधानिक बुँदाहरूमध्ये एउटा प्रस्ट नियम के छ भने कुनै पनि व्यक्तिले मन्त्रिपरिषद्का वर्तमान सदस्यहरूलाई कुनै अझ योग्य व्यक्तिद्वारा प्रतिस्थापन गर्नका लागि उम्मेदवारी मनोनयन गर्न सक्छ र त्यसपछि सोही आधारमा मतदान हुन्छ । मतदान सफल भएमा, सो नयाँ चरित्रको एआई मोडल तयार पारी साविकको ठाउँमा स्थापित गरिन्छ ।’ थमसनका अनुसार, त्यहाँका ‘ई-बासिन्दा’ हरूले सरकारका लागि कसैलाई मनोनयन गर्ने अधिकारको कुनै लक्ष्मणरेखा तोकिएको छैन ।
‘होइन, मेरो व्यक्तिगत विचारमा यो विशुद्ध एउटा सामाजिक प्रयोग हो । यदि भोलि गएर यो प्रयोगको अन्त्यमा मुसोलिनी, हिटलर र चङ्गेज खाँको माथि स्टालिनले सरकार चलाउने स्थिति आयो भने पनि त्यो नै यो सामाजिक प्रयोगको वास्तविक परिणाम हुनेछ र यो त्यसरी नै टुङ्गिनेछ । मानिस आफैँ एआईको प्रशिक्षक र निर्माता भएकाले, यससँग गरिने कुराकानीको सङ्ख्या र मानिसहरूमाथि यसको प्रभावको मात्रालाई हेर्दा, मलाई लाग्दैन कि एआई कुनै पनि दृष्टिकोणबाट मानवभन्दा बढी खराब छ ।’
तर, थमसनका लागि यस परियोजनामा ‘मानवीय हस्तक्षेप’ नै सबैभन्दा ठूलो समस्या बन्न सक्छ । ‘मलाई लाग्छ कि यसमा सबैभन्दा ठुलो जोखिम तब हुनेछ, जब कसैले सरकारमा कुनै ‘क्रूर, शक्तिशाली र आक्रामक’ चरित्र हुनुपर्छ भन्ने सुझाव दिनेछ र साम्राज्य विस्तार गर्न खोज्ने ‘जुलियस सिजर’ जस्तो चरित्र एआई परिषद्मा प्रवेश गरेर छिमेकी जमिनहरू कब्जा गर्ने प्रयास गर्नेछ । इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा, मलाई यसको नतिजा थाहा छैन । तर यो कतातिर जान्छ भन्ने कुरा हेर्न म आफैँ निकै उत्सुक छु ।’ सीएनएनबाट अनुवाद
