: सामाजिक सञ्जालको लत हाम्रा लागि कति खतरनाक बन्दैछ ? मेटा र युट्युबविरुद्ध एक युवतीले जितेको मुद्दाले सोच्न वाध्य बनाएको छ । अमेरिकाको लस एन्जलसको एउटा अदालतले सामाजिक सञ्जालको लतका कारण बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा पुग्ने असरलाई लिएर एक ऐतिहासिक फैसला सुनाएको छ ।
अदालतले इन्स्टाग्रामको मातृ कम्पनी ‘मेटा’ र युट्युबको मालिक ‘गुगल’ लाई एक युवतीलाई बाल्यकालमै सामाजिक सञ्जालको लतमा फसाएको र उनको मानसिक स्वास्थ्यमा क्षति पुर्याएकोमा दोषी ठहर गरेको छ । अदालतले ‘केली’ नामकी एक २० वर्षीया युवतीलाई ३० लाख अमेरिकी डलर (करिब ३९ करोड नेपाली रुपैयाँ) क्षतिपूर्ति दिन आदेश दिएको छ । यो फैसलाले अमेरिकाका विभिन्न अदालतमा विचाराधीन सयौं यस्तै प्रकृतिका मुद्दाहरूका लागि ठूलो अर्थ राख्ने देखिएको छ ।
मेटा र गुगलको जिम्मेवारी
जुरीले यस क्षतिमा मेटालाई ७० प्रतिशत र युट्युबलाई ३० प्रतिशत जिम्मेवार ठह¥याएको छ । यसको अर्थ कूल क्षतिपूर्तिको अधिकांश हिस्सा मेटाले तिर्नु पर्नेछ । यसबाहेक, अदालतले ‘दण्डनात्मक क्षतिपूर्ति’ बारेमा निर्णय गर्न बाँकी छ, जुन राज्यको कानुन अनुसार ३ करोड डलरसम्म पुग्न सक्ने जनाइएको छ ।
मेटाका वकिलहरूले केलीको जीवनमा आएका समस्याहरूमा इन्स्टाग्रामको कुनै भूमिका नरहेको तर्क गरेका थिए । फैसलापछि मेटाले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै भनेको छ, ‘हामी यस फैसलाप्रति असहमति जनाउँछौँ र हाम्रा कानुनी विकल्पहरूको मूल्याङ्कन गरिरहेका छौं ।’ यता गुगलका प्रवक्ताले पनि फैसलाप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै पुनरावेदन गर्ने बताएका छन् । उनले युट्युब एक जिम्मेवार ‘स्ट्रिमिङ प्लेटफर्म’ भएको र यसलाई सामाजिक सञ्जालको रूपमा बुझ्न नहुने दाबी गरे ।
के थियो केलीको व्यथा ?
केलीका वकिलहरूले अदालतमा मेटा र युट्युबले ‘लत लगाउने मेशिन’ बनाएको र बालबालिकालाई आफ्नो प्लेटफर्ममा पहुँच रोक्न असफल भएको तर्क गरेका थिए । केलीले आफू ६ वर्षको हुँदा युट्युब र ९ वर्षको हुँदा इन्स्टाग्राम प्रयोग गर्न सुरु गरेको बताएकी थिइन्।
उनले बयानमा भनिन्, ‘सामाजिक सञ्जालमा धेरै समय बिताउन थालेपछि मैले परिवारसँग बोल्न छाडें ।’ १० वर्षको उमेरदेखि नै उनमा चिन्ता र डिप्रेसनको समस्या देखिन थाल्यो । पछि उनलाई ‘बडी डिस्मोर्फिया’ (आफ्नो शारीरिक रूपलाई लिएर अत्यधिक चिन्तित हुने र ऐनामा आफूलाई नराम्रो देख्ने मानसिक अवस्था) को समस्या भयो । उनले आफ्नो नाक सानो र आँखा ठूलो देखाउने इन्स्टाग्राम फिल्टरहरूको प्रयोगमा आफू झुम्मिएको स्वीकार गरिन् ।
केलीले कुनै दिन त १६ घण्टासम्म लगातार इन्स्टाग्राम चलाउने गरेको खुलासा भयो । इन्स्टाग्रामका प्रमुख एडम मोगेरीले यसलाई ‘समस्याग्रस्त’ भने पनि ‘लत’ मान्न अस्वीकार गरे । मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा मेटाका प्रमुख कार्यकारी मार्क जुकरबर्गले १३ वर्षमुनिका बालबालिकालाई आफ्नो प्लेटफर्ममा अनुमति नदिने कम्पनीको नीति रहेको दाबी गरेका थिए । तर, कम्पनीका आन्तरिक दस्ताबेजहरूले मेटालाई साना बालबालिकाहरूले पनि एप प्रयोग गरिरहेको जानकारी भएको देखाएपछि उनी रक्षात्मक बनेका थिए ।
यस मुद्दामा सुरुमा ‘स्न्यापच्याट’ र ‘टिकटक’ लाई पनि प्रतिवादी बनाइएको थियो, तर उनीहरूले केलीसँग अदालत बाहिरै गोप्य सम्झौता गरिसकेका छन् । फोरेस्टरका रिसर्च डाइरेक्टर माइक प्रुलक्सले यो फैसलालाई सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरू र जनताबीचको सम्बन्धमा एउटा ‘ब्रेकिङ प्वाइन्ट’ (निर्णायक मोड) को रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनले भने, ‘सामाजिक सञ्जालप्रति वर्षौदेखि गुम्सिएको नकारात्मक भावना अब विष्फोट हुन थालेको छ ।’
केलीका वकिलहरूले यो फैसलाले बालबालिकाको सुरक्षाको सवालमा कुनै पनि कम्पनी जवाफदेहिताबाट उम्किन नसक्ने स्पष्ट सन्देश दिएको बताएका छन् । यो फैसला आएको एक दिनअघि मात्र न्यु मेक्सिकोको अदालतले पनि बालबालिकालाई यौनजन्य सामग्रीको जोखिममा पारेको भन्दै मेटालाई दोषी ठहर गरेको थियो ।
