— पाँचखाल नगरपालिका–४ स्थित तामाघाटका भरत दनुवारले बारीको छेउमा काउलीको चाङ लगाएका छन् । व्यापारीले काउली नलिएपछि उनको बारीमा काटेको काउली कुहिन थालेको छ । लाखौं लगानी गरेको फसल सिजन सकिन लाग्दासमेत बिक्री नभएर कुहिन थालेपछि उनी बिखलबन्दमा छन् ।
‘खेतमै कुहाउनुभन्दा व्यापारीले जति भन्छन्, त्यतिमै दिन खोजेको,’ भरतले भने, ‘भाउ भएको बेला हारालुछ हुन्थ्यो, अहिले त कर गरेरै बोलाउनुपरेको छ ।’ व्यापारीलाई उनीहरूले तोकेकै मूल्यमा नदिए खेतमै कुहाउनुपर्ने अवस्था आएको भरतले सुनाए । ‘दुःख–मिहिनेत र लाखौं लगानी गरेको बाली खेर फाल्न पनि मनले मान्दैन,’ उनले भने ।
चार रोपनीमा दुई लाख खर्च गरेर लगाएको काउली राम्रै फलेको थियो । ‘चार लाखसम्मको बिक्री गर्न सकिन्छ कि भन्ने लागेको थियो,’ भरतले भने, ‘सोचेको जस्तो नहुने रहेछ, अहिले लगानी माटोमै मिल्छ कि भन्ने भएको छ ।’ अर्को बाली लगाउने बेला भइसक्दा पनि काउली बिक्री गर्न सकिएको र यसपालिको जस्तो बिक्री गर्ने दुःख कहिल्यै नभोगेको उनले बताए । यस वर्ष चार रोपनीबाट १६ हजार किलो काउली बिक्री गरिसकेका छन् । तर बिक्री भएको काउलीको मूल्य भने पाएका छैनन् ।
‘अहिलेसम्म चार सय झोला काउली व्यापारीलाई दिइसक्यौं, एक झोलामा ४० केजी काउली हुन्छ,’ भरतले भने, ‘व्यापारीले एक पैसा दिएको छैन, बिक्री भएपछि दिन्छु भनेको छ, बजारमा बिक्नै गाह्रो छ भन्छन् ।’ किलोको २० देखि २५ रुपैयाँसम्म काउली बेच्दा किसानलाई घाटा नहुने उनले बताए । ‘काउली बेच्न झोला र डोरी पनि आफैंले किन्नुपरेको छ, पैसा कहिले आउँछ थाहा छैन, घरव्यवहार कसरी चलाउने भन्ने भएको छ,’ भरतले भने ।
भारतबाट सस्तोमा आयात भइरहेकाले यहाँका किसानले तरकारीको भाउ नपाउनुको मुख्य कारण भएको भरतलाई लागेको छ । तामाघाट फाँटमा गोलभेंडा लगाउने समय भएकाले बेर्ना पनि तयार छ । तर किसानले गोलभेंडा रोप्ने खेतको काउली काट्न पाएका छैनन् । महिना दिनअघि नै काटेर बेचिसक्नुपर्ने काउलीको भाउ पाउने आसमा कुरोका किसान मूल्य झन् घट्न थालेपछि दोधारमा परेका छन् ।
पाँचखाल–४ का सीताराम दनुवारले महिना दिनअघि १०/१२ रुपैयाँमा बिक्री भइरहेका बेला पछि भाउ पाइने आसले कुरेर बसे । ‘लगनका बेला बजारमा माग बढ्ने, मूल्य पनि राम्रो पाइन्छ भन्ने सोचेका थियौं,’ उनले भने, ‘त्यस्तो भएन, झन् काउली सस्तियो, यहाँ त किसानले ३ देखि ५ रुपैयाँसम्ममा बेचिरहेका छन् ।’
कतिपय किसानले मजदुरकै खर्च नउठ्ने भएपछि बिक्री नै नगरेको सीतारामले जनाए । कतिपयले बिक्री भएअनुसार लिने गरी काउलीको मोल नै नगरी व्यापारीलाई दिएका छन् । ‘मूल्य कुर्दा खेतमै काउली कुहिने बेला भइसक्यो,’ उनले भने, ‘अर्कोतिर अर्को बाली लगाउन बितिसक्यो, गोलाभेंडाका बेर्ना तयार भइसके, किसानले तरकारी बेच्ने बेला सधैं यस्तै त हुने हो ।’
पाँचखालका किसानको तुलनामा पनौतीमा थोरै भए पनि मूल्य पाएका छन् । पनौती नगरपालिका–८ मल्पीका शशिकुमार महतले हालसालै १०–१२ रुपैयाँमा काउली बिक्री गरेका छन् । बजारमा माग नभएकाले पनि काउलीको मूल्य सस्तो भएको उनको अनुमान छ । ‘विगतको तुलनामा यो वर्ष धेरै नै सस्तो हो’, उनले भने, ‘यही सिजनमा पोहोर ३०–३५ मा बेचेको थिएँ, यति सस्तोमा बेच्दा किसानलाई त निकै घाटा हुन्छ ।’
तरकारीको सिजनअनुसार मूल्य निर्धारण नगरिँदा आफूहरूले सधैं मार खानुपरेको किसानको गुनासो छ । काउलीसँगै अन्य तरकारीको पनि उचित मूल्य नपाएको किसान बताउँछन् । यति बेला पाँचखालका फाँटैभरि किसान भेटिन्छन् । पाँचखाल–२ का राजाराम मिश्रले खेतबाटै ३५ रुपैयाँ किलोमा आलु बिक्री गरेका छन् ।
‘यो सिजनमा आलुको मूल्य कम्तीमा ४०–४५ हुनुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘यो भाउले त किसानलाई घाटा भइरहेको छ । वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केर व्यावसायिक तरकारी खेती गर्दै आएकी पनौती–८ स्थित खरीबोटकी इन्दु श्रेष्ठले १६ रोपनीमा १५० वटा टनेल बनाएर गोलभेंडा खेती गरेकी छिन् । दुई/तीन सातायता गोलभेंडाको मूल्य घट्दा २४ किलोको क्रेट ४५० मा बेचिरहेकी छिन् ।
